Cây Xoan: Loài cây quen thuộc với nhiều công dụng bất ngờ

Giới thiệu chung về cây xoan

Cây xoan, hay còn gọi là sầu đâu, là một loài cây thân gỗ lá rụng, có nguồn gốc từ Ấn Độ, miền Nam Trung Quốc và Australia. Loài cây này phân bố rộng rãi ở Việt Nam, từ miền núi đến đồng bằng, đặc biệt phát triển tốt ở miền xuôi. Cây xoan dễ trồng, nhanh lớn, chỉ sau 6-7 năm đã có thể khai thác gỗ.

Cây xoan có tên gọi tiếng Anh là Chinaberry, Bead tree, Persian lilac, White cedar. Ở Việt Nam, cây xoan được trồng nhiều ở các tỉnh như Tây Nguyên, Kon Tum, Lâm Đồng, Bình Thuận, mang lại giá trị kinh tế, phủ xanh đất trống, giảm thiểu lũ quét và xói mòn đất.

Đặc điểm nhận biết cây xoan

Cây xoan trưởng thành thường cao từ 7-12m, đường kính thân 60cm, nhưng cũng có thể đạt tới 25-30m. Vỏ thân cây xù xì, có màu nâu hoặc trắng, với nhiều vết nứt dọc. Cành xoan mềm, giòn và dễ gãy. Tán cây to, rộng.

Lá xoan mọc so le, kép lông chim, chiều dài toàn bộ có thể tới 60-100cm. Lá chét dài khoảng 7-8cm, rộng 2-3cm, mép khía răng cưa nông. Vào mùa đông, lá xoan chuyển màu vàng rồi rụng.

Hoa xoan có 5 cánh màu tím nhạt hoặc trắng, mọc thành chùm, nhụy tập trung thành ống màu tím. Cây ra hoa vào khoảng tháng 2, tháng 3 âm lịch.

Quả xoan có dạng quả hạch hình cầu, kích thước khoảng 1 x 1.5cm. Khi non quả màu xanh, khi chín chuyển sang màu vàng. Quả xoan có tính độc, không nên ăn.

Phân bố, thu hái và chế biến

Cây xoan mọc hoang và được trồng phổ biến ở nhiều nơi tại Việt Nam. Cây ưa đất cát, đồng bằng, đồi núi. Nhân dân thường trồng xoan bằng hạt vào khoảng tháng 12.

Để làm thuốc, người ta thường chọn những cây xoan đã đến tuổi khai thác gỗ (6-7 năm), chặt cây, cạo bỏ lớp vỏ đen bên ngoài, bóc lấy lớp vỏ lụa trắng của thân, cành hoặc rễ. Vỏ hái về phơi hoặc sấy khô. Khi dùng, sao hơi vàng và hết mùi hăng.

Vỏ rễ cây xoan được xem là tốt hơn vỏ thân, có tên gọi là khổ luyện căn bì. Mặc dù khó phân biệt vỏ thân và vỏ rễ qua quan sát thông thường, nhưng có thể căn cứ vào vi phẫu để nhận biết.

Công dụng của cây xoan

Theo y học cổ truyền, vỏ thân và vỏ rễ cây xoan có vị đắng, tính lạnh, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, sát khuẩn, trừ phong thấp. Vỏ rễ có tác dụng mạnh hơn.

Cây xoan còn có những công dụng khác như làm gỗ, làm cột nhà, đồ dùng sinh hoạt. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng quả, lá, hoa của cây xoan có độc tính, không nên ăn trực tiếp.

Cây xoan gỗ thường được sử dụng để làm đồ nội thất, tuy nhiên cần xử lý đúng cách để loại bỏ độc tố. Cây xoan cảnh cũng được ưa chuộng vì vẻ đẹp độc đáo của nó.